ژ فه‌لسه‌فه‌یا ره‌خنه‌یێ

 

 

 

 

 هه‌ر خوانده‌ڤانه‌ک سه‌ر ب جڤاکه‌کێ و ژیانه‌ک جڤاکی ڤه‌ یه‌، جڤاک و ژیان هه‌تا راده‌یه‌کێ باندۆرێ ل خواندن و تێگه‌هشتنا وی بۆ تیکستێ دکن‌، دبت کو هنده‌ک ده‌راڤێن به‌رته‌نگ بۆ ڤه‌کن به‌لێ وی ناگه‌هینن تێکستێ هه‌تا کو ره‌هه‌ندێن وێ ئیکتیشاف بکت و ماهییه‌تا وێ بنیاسیت
پێشه‌کی:
دیاره‌ کو پرسا ماهییه‌ت و فانکسیۆنێ گرنگتره‌ ژ پرسا هه‌بوون و نه‌بوونێ، چونکی بوهایێ تشتان د ماهییه‌ت و فانکسیۆنێ ده‌ یه‌، نه‌کو د هه‌بوون و نه‌بوونێ ده‌‌. ب رامانه‌که‌ دی: ده‌مێ کو تشتی ماهییه‌ت و فانکسیۆنا خوه‌ هه‌بت، هینگێ واته‌یا هه‌بوونا خوه‌ رادگه‌هینت و ده‌مێ کو تشتی ماهییه‌ت و فانکسیۆنا خوه‌ نه‌بت؛ هینگێ واته‌یا نه‌بوونا خوه‌ رادگه‌هینت. ئاستێ هه‌بوون و نه‌بوونێ پرسه‌ک رێژه‌یی و دینامیکی یه‌ و‌ پرسێن دینامیکی، زوی ب زوی، د ناڤ جڤاکێ داخستی ده‌ په‌یدا نابن هه‌تا کو مرۆڤ ل گه‌ل مه‌زن ببت ئه‌ڤجار بکارت تێبگه‌هت و سه‌ره‌ده‌رییێ ل گه‌ل بکت. ئه‌م دکارن پرسیاران ده‌ربارێ هه‌بوون و نه‌بوونا گه‌له‌ک تشتان بکن بۆ نموونه‌ ره‌خنه‌. ئه‌رێ مه‌ ره‌خنه‌ هه‌یه؟ مه‌به‌ستا من ژ هه‌بوونێ پتر وه‌کو زمان، ته‌یۆری و فه‌لسه‌فه‌، نه‌ وه‌کو هه‌ولدانێن لاواز کو ب پرسێن که‌ساتی ڤه‌ گرێدایی.
هه‌بوون و نه‌بوونێ پیدڤی ب به‌رده‌وامییێ هه‌یه‌ و به‌رده‌وامییێ ژی پێدڤی ب میکانیزمێ هه‌یه‌، میکانیزم ب واته‌یا کار و ئالاڤان. به‌لێ ئاستێ کاری و بکارهینانا ئالاڤان ژ ده‌مه‌کێ بۆ ده‌مه‌ک دی، ژ جهه‌کێ بۆ جهه‌کێ دی، هه‌روه‌سا ژ که‌سه‌کێ بۆ که‌سه‌کێ دی، جودا یه.‌‌ له‌ورا ئاستێ ئیکتیشاف و داناسینێ ژی دێ جودا بت و ل دوماهییێ هه‌می پێکڤه‌ کارتێکرنێ ل ئاستێ هه‌بوون و نه‌بوونێ ب خوه‌ دکت.
هه‌بوون و نه‌بوونا ژانره‌کێ ئه‌ده‌بی گرنگه،‌ به‌لێ ماهییه‌ت و فانکسیۆن، د ناڤبه‌را هه‌بوون و نه‌بوونێ ده‌، گرنگتره‌‌. ئیکتیشافا ره‌هه‌ند و داناسینا ماهییه‌ت و فانکسیۆنا هه‌ر ژانره‌کێ په‌یوه‌ندی ل گه‌ل ته‌یۆریزه‌کرنێ، ئه‌زمونگه‌رییێ و ئافراندنێ هه‌یه‌، نه‌کو ب خواندنێن غه‌یبی یان ته‌یۆرییێن پێشوه‌خت حازر، یان ژی هۆکارێن ده‌ره‌کی. هه‌گه‌ر ته‌یۆریزه‌کرنێ پێدڤی ب شیان و ئینسیاتیڤان هه‌بت، ئه‌زموونگه‌رییێ پێدڤی ب به‌رهه‌مدانێ هه‌بت‌، نه‌خوه‌ ئافراندنێ ژی پێدڤی ب هزره‌ک ئازاد و فانتازییه‌ک به‌هی و به‌رین هه‌یه‌. مه‌به‌ستا من نه‌ ئیلغائکرنا سه‌ودایی یه ل ده‌مێ پرۆسه‌سا خولقاندنێ‌ هه‌رچه‌نده‌ سه‌ودا رۆله‌ک بچویک دله‌یزت‌، به‌لێ مه‌به‌ستا من باندۆر و فانکسیۆنا هزر و فانتازییێ یه‌ د ئیکتیشاف و داناسینێ‌ ده‌.
 
مه‌خسه‌د ژ ره‌خنه‌گرتنێ:
هه‌ر تێکسته‌که‌ ئه‌ده‌بی وه‌کو ئاڤاهییه‌کێ یه‌ و باشترین دیتن بۆ هه‌ر ئاڤاهییه‌کێ، ئه‌وه‌ کو تاکه‌که‌س هزرا خوه‌ ب کار بهینت، هزرکرن ژ بنسترێ هه‌تا بانی‌. هه‌گه‌ر تاکه‌که‌سی حه‌زا لێگه‌ریانێ د ناڤ ئاڤاهی ده‌ نه‌بت، ئاشنابوونه‌ک ده‌ربارێ زه‌مین، نه‌خشه‌ و هه‌تا دگه‌هت پرۆسه‌سا ئاڤاکرنێ، نه‌بت، هینگێ دویر نینه‌ ئه‌و تاکه‌که‌س د ناڤ ئاڤاهی ده‌ هندا ببت، یان ئه‌و ئاڤاهی ببت زیندانه‌ک به‌رته‌نگ کو ئیدی ئه‌و تاکه‌که‌س نکارت بزاڤ و لێگه‌ریانا خوه‌ به‌رده‌وام بکت، جار دێ ل دۆر خوه‌ زڤرت جار ژی ل دۆر ئاڤاهی پشتی کو ده‌ردکه‌ڤت بێ کو بگه‌هت هوندر "ئیکتیشاف و داناسینێ" و ئه‌ڤه‌ دسه‌لمینت کو "ده‌راڤه‌ک به‌رته‌نگ" ب کار هینایه‌.
ده‌ربارێ تێکستێ، هه‌گه‌ر تاکه‌که‌سی حه‌زا خواندنێ، هێزا ئه‌نالیزێ، هنده‌ک ئالاڤێن ئه‌پستمی و به‌ری هه‌رتشته‌ک دی نیازا ئافراندن و ئاکتیڤکرنێ نه‌بت، هینگێ بێحه‌مد دێ هاڤیبوونه‌ک ل گه‌ل تێکستێ په‌یدا بت و ئێدی نه‌ دکارت خوه‌شییێ ژێ ببینت نه‌ ژی فانتازییا خوه‌ ب کار بهینت. خوه‌شی و هزرکرن و بکارهینانا فانتازیایێ ناهێته‌ وێ واته‌یێ کو مرۆڤ ب ئاوایه‌کێ ساده‌ یان ره‌ها سه‌ره‌ده‌رییێ ل گه‌ل تێکستان بکت، چونکی هه‌ر تێکسته‌کێ تام و رامان و ره‌هه‌ندێن خوه‌ هه‌نه‌ و ئیکتیشاف و داناسینا وان سه‌ره‌ده‌رییه‌ک جدی، دویری پرسێن که‌ساتی، دخوازن. به‌لێ پشتی کو هاڤیبوون ل گه‌ل تێکستێ په‌یدا دبت، ئه‌و تاکه‌که‌س دێ هه‌ول دت ب هنده‌ک هۆکارێن ده‌ره‌کی تێکستێ بریندار بکت ب ئنیه‌تا ئیغتیسابکرنێ، به‌لێ چونکی نه‌ بسپۆر و ئه‌کادیمۆسه‌، له‌ورا نزانت کو هه‌ر تێکسته‌ک ب خوه‌، د پرۆسه‌سا خولقاندنێ ده‌، پتر ژ جاره‌کێ خوه‌ ئیغتیساب دکت. ئه‌ز باوه‌ر دکم کو خوانده‌ڤان ژی گه‌ره‌که‌ پتر ژ جاره‌کێ "خواندنا خوه"‌ د میحرابا تێکستێ ده‌ ئیغتیساب بکت.
ره‌خنه‌ نه‌ به‌س ته‌یۆری و فه‌لسه‌فه‌ یه،‌‌ لێ به‌لێ زمانه‌ک به‌ردار و ئاڤاکه‌ره‌ ژی و باشترین ده‌ستپێک بۆ ئاڤاکرنا ئاڤاهییه‌که‌ نوی "یۆتبییا"[1] یه.
ئه‌و ب خوه‌، هه‌رکه‌سه‌کێ مافێ ره‌خنه‌گرتنێ هه‌یه‌. به‌لێ نه‌ هه‌رکه‌سه‌کێ شیانێن ره‌خنه‌گرتنێ هه‌نه‌. مه‌ره‌م و شیان ژی هه‌تا راده‌یه‌کێ په‌یوه‌ندیدارن. که‌سێ ره‌خنه‌گر ده‌مێ کو دخوازت تێکسته‌ک ئه‌ده‌بی ره‌خنه‌ بکت، گه‌ره‌که‌ شه‌هره‌زا بت د داناسینا تێگه‌هێ لهه‌ڤهاتی و ئاوایێ پێکهاتنێ ده‌‌، راستیار بت ل ده‌مێ هلبژارتنێ و دادوه‌ر بت ل ده‌مێ نرخاندنێ.
میناک: خه‌له‌ته‌ هه‌گه‌ر ئه‌م ژ به‌نائه‌کێ ساده‌ بخوازن کو ته‌لاره‌کێ (ناطحة سحاب) بۆ مه‌ نویژه‌ن بکت یان ب کێمی به‌حسێ ئاڤاکرنا وێ بکت چونکی های ژ پرۆسه‌سا خولقاندنێ - ئاڤاکرنێ نه‌بوویه‌، ژبلی مالنجێ و میزانه‌کێ چو ئالاڤێن دی د ده‌ست ده‌ نینن. به‌لێ هه‌گه‌ر وی به‌نائی ئیسرار کر، هینگێ گونه‌هـ نه‌ گونه‌ها (ناطحة سحاب) ێ یه‌ هه‌گه‌ر ب سه‌ر ده‌ هه‌رفی. دبت ئه‌و به‌نائێ ساده‌ د ئاڤاکرنا کۆخک و خانیکێن نزم و بچویک ده‌ هه‌تا راده‌یه‌کێ شه‌هره‌زا بت چونکی ئه‌زموونا وی سینۆرداره‌ و ئالاڤێن ئاڤاکرن و به‌رهه‌مدانا وی هه‌ژارن، به‌لێ هه‌گه‌ر هۆستایه‌کێ راسته‌قینه‌ بت، کاره‌کێ پاک بکت، ئنیه‌ت و مه‌ره‌مێن وی فێربوون و ئافراندن بت، هینگێ دێ ل خوه‌ موکر هێت و دێ دانپێدانێ کت کو ( ناطحة سحاب) ژ قه‌وه‌تا وی زێده‌ یه‌ و ژبۆ کو خوه‌ شه‌رمزار نه‌کت، نه‌که‌ڤت له‌پێن خوه‌، خوه‌ نیزیک ناکت. ئه‌و به‌نائێ ساده‌ دێ بیته‌ جهێ رێزگرتنێ چونکی شیانێن خوه‌ نیاسین و بۆ خوه‌ هێلا.
به‌لێ مخابن، د جڤاکێ مه‌ ده‌ "به‌نائێ ساده‌" ئاماده‌ یه‌ بێ دودلی خوه‌ ل ته‌لارێ بدت. ئه‌ز باوه‌ر ناکم کو خوه‌لێدانا وی ئینسیاتیڤ بت، به‌لێ باوه‌ر دکم کو سه‌رگه‌رمی بت و ڤالاهی ژی ب سه‌رگه‌رمیێ پر نابت.
ئه‌ز دبێژم‌ کو مه‌خسه‌دا سه‌ره‌کی ژ ره‌خنه‌گرتنێ گه‌ره‌که‌ مه‌خسه‌ده‌که‌‌ یۆتۆبیایی بت، ‌لێ هه‌گه‌ر هات و مه‌خسه‌د ب تنێ زه‌مینه‌یه‌ک خوه‌ش بت بۆ هنده‌ک که‌سێن سه‌رگه‌رم دا کو ڤالاهیێ داگرن و هنده‌ک ئالته‌‌رناتیڤێن خوه‌ بسه‌پینن‌؛ هینگێ دیسان یۆتۆبییا که‌ساتی باشترین ئالته‌رناتیڤه‌.
دبت کو تاکه‌که‌سێ مه‌ خوه‌دان نێرینه‌ک که‌ساتی و جودا بت، به‌لێ تو بێژی گه‌هیابت وی ئاستی کو خوه‌دان یۆتۆبییایه‌ک خوه‌سه‌ر بت؟
 
ره‌خنه‌یا جڤاکی:
وه‌سا دیاره‌ کو مرۆڤ د هه‌ر بار و بیاڤی ده‌ محتاجی یۆتۆبیایێ یه‌، چونکی د هه‌ر بار و بیاڤی ده‌  تووشی هنده‌ک قه‌بخوازییێن دژوار دبت ل ده‌مه‌کێ کو ئه‌و ب خوه‌ ده‌ستڤالا یه‌، ژ بلی (مالنج و میزانێ) وه‌کی دی بێ ئالاڤه‌؛ نزانت دێ چاوان سه‌ره‌ده‌رییێ ل گه‌ل پرس و تێگه‌هێن مه‌زن‌ کت.
ب گشتی، ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه‌که‌ ئیستیهلاکی نه‌، ئانکۆ نه‌ به‌رهه‌مدارن. ئه‌م ل گۆر هنده‌ک ئاجندا و سیاسه‌تێن که‌ڤنارێن سه‌له‌فییان دژین. فه‌رهه‌نگا مه‌ هێژ ڤالا یه‌ ژ فه‌زیله‌ت و لێبۆرینێ و چونکی دیرۆکا مه‌ پره‌ ژ کینداریێ، خوینێ، براکوژی و تۆلڤه‌کرنێ، له‌ورا ژی باندۆرێن وان به‌رده‌وامن و که‌ساتییا کورد بێچار بوویه‌ ته‌نانه‌ت که‌سێن (ره‌وشه‌نبیر) ژی هه‌گه‌ر هه‌بن.
ما هه‌تا که‌نگی ل شوینا دانپیدانێ مرۆڤ مه‌دح و سه‌نایان بکت؟ ل شوینا لخوه‌موکرهاتنێ خنزییێ بکت؟ ل شوینا تافێلکرنێ خوه‌ بریندار بکت؟ ل شوینا چاره‌سه‌رکرنا پرسگرێکان ل ئالته‌رناتیڤان بگه‌رت؟ ل شوینا نه‌هێلانا برس و هه‌ژارییێ فه‌تره‌ و زه‌کاتێ بدت؟ ل شوینا سولح و ئاشتییێ ئاگربه‌ستێ راگه‌هینت؟ ل شوینا نه‌هێلانا ده‌رد و نه‌ساخییێ ده‌رمانان چێکت؟ ل شوینا کاملانه‌کرنێ هه‌ست ب کێماسییێ بکت؟
گوهۆرینا وێ ره‌وشا ئالۆز پیدڤی ب فه‌لسه‌فه‌ و زانست و ئه‌پستمێ‌، ب ئینسیاتیڤێن خورت و جدی‌ و ب که‌سێن خوه‌دان بریار و هه‌لویست، ب سازییێن ئاڤاکه‌ر و به‌رپرسیار هه‌یه‌، نه‌کو ب هنده‌ک فه‌رمانبه‌ر یان چه‌ته‌یان‌. پرانییا جاران تاکه‌که‌س د جڤاکێ ده‌‌، ب تایبه‌ت د ناڤه‌ندا ره‌وشه‌نبیری ده‌، هزر دکت کو وی تایبه‌تمه‌ندییه‌ک هه‌یه‌ و دکارت ببت خوه‌دان پرس و پرسیارێن چاره‌نڤیسی‌، خوه‌ قانع دکت کو ئه‌و ره‌وشه‌نبیره‌ و دشێت ببن رێبه‌ر بۆ جڤاکێ خوه‌ بێ کو هزرا خوه‌ د که‌د و به‌رهه‌مدانێ ده‌ بکت. ژ بیر دکت کو دیرۆک ب خوه‌ دادگه‌هه‌ و ئه‌و به‌ری هه‌رکه‌س دی دێ هێته‌ دادگه‌هکرن چونکی ب ئاوایه‌کێ ژ ئاوایان ئه‌و ژی به‌شداره‌ د په‌یدابوونا که‌ساد و فه‌سادێ ده‌.
 
 
 
" هنده‌ک که‌س هه‌نه‌ خوه‌شییا خوه‌ به‌س د ناڤ جڤاتان ده‌ دبینن، حه‌ز دکن خوه‌ د ناڤا قه‌ره‌بالغێ ده‌ ڤه‌شێرن و که‌سێ های ژ وان و هویراییێن ژیانا وان نه‌بت، که‌رامه‌تا وان د کاره‌کێ ئیداری و رۆتینی ب تنێ ده‌ یه‌، خه‌ما وان یا مه‌زن ئه‌وه‌ کو ببن سه‌ره‌ک ژ که‌رییه‌کێ ب دویڤ شڤانه‌کێ ڤه‌، یان سه‌ربازه‌ک د بن ئه‌مرێ سه‌رکرده‌یه‌کێ ده‌، یان ژی عه‌بده‌ک د خزمه‌تا سته‌مکاره‌کێ ده‌. کێم که‌س ژ وان وه‌رارێ دکن و خوه‌ دگوهۆرن ب تنێ دا کو ئه‌و ژی ببن شڤانه‌ک یان سه‌رکرده‌یه‌ک یان ژی سته‌مکاره‌ک و به‌س".[2]
ئه‌و که‌س د ناڤ جڤاکێ کوردی ده‌ زه‌حفن و ل ناڤ گه‌له‌ک سازی‎ و فه‌رمانگه‌هـ و دامه‌زرینگه‌هان ده‌ هه‌نه‌. خوه‌ قانع دکن کو ئه‌و پێخه‌مه‌ت گوهۆرینێ کار دکن، به‌لێ د راستییا خوه‌ ده‌ ئه‌و به‌شدارییێ د نه‌گوهۆرینێ ده‌ دکن و ب هنده‌ک مه‌هانه‌ و ئه‌خلاقییاتان " جڤاکێ خوه‌ و ژیانا جڤاکێ خوه‌ یێن کو ئه‌و سه‌ر ب وان" دخاپینن. ئه‌ڤه‌ گونه‌ها هه‌ری مه‌زنه‌‌ کو تاکه‌که‌سێ کورد ژ پشتی سه‌رهدانا بوهارێ هه‌تا نها پێ رادبت. پارادۆکسه‌ک مه‌زنه‌، نه‌ فه‌لسه‌فه‌ و نه‌ ژی ئه‌خلاق وێ قه‌بیل دکت.
ئه‌و تاکه‌که‌س ب خوه‌ ئه‌ندامه‌ ژ جڤاکه‌کێ و ئه‌و جڤاک خوه‌دانێ ژێده‌رێن تایبه‌ته‌ و پرانییا وان ژێده‌ران نه‌به‌رهه‌ڤن بۆ گوهۆرینێ‌ له‌ورا ژی جڤاک دامایی یه‌ و گه‌له‌ک هه‌نه‌، به‌شدارن د گونه‌هێ ده‌: دین، سیاسه‌ت، کولتوور و...هتد. دیاره‌ کو چاره‌سه‌ری ب ریفۆرمێ یه‌ بێ کو که‌سه‌ک ناسنامه‌ و تێگه‌هـ و ماهییه‌ت و فانکسیۆنا خوه‌ یا راسته‌قینه‌ ژ ده‌ست بدت.
وه‌لاتێ‌ پێشکه‌ڤتی ژ ره‌حمێ جڤاکه‌ک پیشکه‌ڤتی ده‌ردکه‌ڤت، جڤاکێ پیشکه‌ڤتی ژی ژ ره‌حمێ تاکه‌که‌سێ پێشکه‌ڤتی ده‌ردکه‌ڤت. هه‌تا راده‌یێ کارتێکرنێ چاره‌نڤیسێ وان هه‌رسێیان پێکڤه‌ گرێدایی یه‌. دبت کو تاکه‌که‌سه‌کێ پیشکه‌ڤتی بکارت بێ جڤاکه‌ک یان وه‌لاته‌ک نه‌پێشکه‌ڤتی هه‌ولا به‌رده‌وامیێ بدت و هه‌تا راده‌یه‌کێ سه‌ر بکه‌ڤت، به‌لێ تو بێژی کو جڤاکه‌ک یان وه‌لاته‌ک نه‌پێشکه‌ڤتی بکارت بێ تاکه‌که‌سه‌ک پێشکه‌ڤتی به‌رده‌وام ببت؟ تاکه‌که‌سێ ئازاد پێکهینه‌ره‌ بۆ جڤاک و ده‌وله‌ته‌که‌ ئازاد. ئه‌ها ل ڤێرێ هێز و بوهایێ تاکه‌که‌سی دیار دبن چونکی تاکه‌که‌س بنگه‌هه‌، نه‌کو‌ جڤاک یان وه‌لات. ئه‌ده‌بیات ژی باشترین جهه‌ کو ببت پیشه‌سازی بۆ چێکرنا تاکه‌که‌سێن ئازاد و پێشکه‌ڤتی ژبه‌ر کو هینگێ ئه‌و تاکه‌که‌س دکارن جڤاکه‌کێ ساز ئاڤا بکن و ئه‌و جڤاک ژی دکارت وه‌لاته‌ک سه‌ربخوه‌ و کاملانه‌ ئاڤا بکت و ئه‌ڤه‌ گه‌وهه‌رێ یۆتۆبییایێ یه‌.
 
ره‌خنه‌یا ئه‌ده‌بی: ره‌خنه‌ چاڤێ سێیه‌مینه‌ بۆ تێکستێ!
ده‌ربارێ ره‌خنه‌گری: دبت کو هزر، نێرین و پرسپه‌کتیڤێن که‌سان ژ هه‌ڤ جودا بن و ئه‌ڤه‌ تشته‌که‌ نۆرماله‌. لێ جیهانا ئه‌ده‌بیاتێ که‌فیله‌ کو وان هه‌موویان بگه‌هینت هه‌ڤدو. به‌لێ ل گه‌ل به‌رمایکێن کولتووره‌کێ سه‌قه‌ت و په‌روه‌رده‌یه‌کا‌ سته‌ور و هزره‌که‌ نه‌ژادپه‌رستانه‌، جڤاک نابت کۆمارا فه‌زیله‌تێ.
 
 
"ل هه‌ر جهـ و ده‌می، هنده‌ک که‌س هه‌نه‌ هزر دکن کو کلیل د ده‌ست وان ده‌ یه‌، له‌ورا دخوازن به‌رهه‌مێ ته‌ قفل بکن ب تنێ دا کو ب ده‌ستێ وان ڤه‌بت".[3]
<d

Topic: ژ فه‌لسه‌فه‌یا ره‌خنه‌یێ

شرۆڤه‌ نینن

کۆمێنته‌ک نوو

Sabri Silevani
Iraq- Kurdistan - Duhok
009647504177409
Facebook: Sabri Silevani